Tránscríptórium : Latíné Hodié

candidé opácé

Cónfigúrátió

Modus égressús Próductæ vócálés scríptæ Interpúnctió Vócálés próductæ Geminátió próductióne (máius, éius, húius) u/v i/j j semper, cum syllaba eó nón fit (cuj, hujc, dejn) Ligátúræ æ et œ -ís pró -és scríbí

Ingressus

Arma virumque canó, Trojæ quí prímus ab órís 
Ítaliam, fátó profugus, Lávinjaque vénit 
lítora, multum ille et terrís jactátus et altó 
ví superum sævæ memorem Júnónis ob íram; 
multa quoque et belló passus, dum conderet urbem, 
ínferretque deós Latió, genus unde Latínum, 
Albáníque patrés, atque altæ mœnia Rómæ. 
Músa, mihí causás memorá, quó númine læsó, 
quidve doléns, régína deum tot volvere cásús 
ínsignem pietáte virum, tot adíre labórés 
impulerit. Tantæne animís cælestibus íræ? 
Urbs antíqua fuit, Tyrií tenuére colóní, 
Karthágó, Ítaliam contrá Tiberínaque longé 
óstia, díves opum studiísque asperrima bellí; 
quam Júnó fertur terrís magis omnibus únam 
posthabitá coluisse Samó;⋅ híc illius arma, 
híc currus fuit; hoc régnum dea gentibus esse, 
sí quá fáta sinant, jam tum tenditque fovetque. 
Prógeniem sed enim Trojánó á sanguine dúcí 
audierat, Tyriás ólim quæ verteret arcés; 
hinc populum láté régem bellóque superbum 
ventúrum excidió Libyæ: síc volvere Parcás. 
Id metuéns, veterisque memor Sáturnia bellí, 
príma quod ad Trojam pró cárís gesserat Argís 
necdum etiam causæ írárum sævíque dolórés 
exciderant animó: manet altá mente repostum 
júdicium Paridis sprétæque injúria fórmæ, 
et genus invísum, et raptí Ganymédis honórés. 
Hís accénsa super, jactátós æquore tótó 
Tróás, réliquiás Danaum atque immítis Achillí, 
arcébat longé Latió, multósque per annós 
errábant, áctí fátís, maria omnia circum. 
Tantæ mólis erat Rómánam condere gentem! 
Vix é cónspectú Siculæ tellúris in altum 
véla dabant lætí, et spúmás salis ære ruébant, 
cum Júnó, æternum serváns sub pectore volnus, 
hæc sécum: ‘Méne inceptó désistere victam, 
nec posse Ítaliá Teucrórum ávertere régem? 
Quippe vetor fátís. Pallásne exúrere classem 
Argívom atque ipsós potuit submergere pontó, 
únius ob noxam et furiás Aiácis Oílei? 
Ipsa, Jovis rapidum jaculáta é núbibus ignem, 
disjécitque ratés évertitque æquora ventís, 
illum expírantem tránsfíxó pectore flammás 
turbine corripuit scopulóque ínfíxit acútó. 
Ast ego, quæ dívom incédó régína, Jovisque 
et soror et conjúnx, úná cum gente tot annós 
bella geró! Et quisquam númen Júnónis adóret 
prætereá, aut supplex árís impónet honórem?' 
Tália flammátó sécum dea corde volútáns 
nimbórum in patriam, loca féta furentibus austrís, 
Æoliam venit. Híc vastó réx Æolus antró 
luctantís ventós tempestátésque sonórás 
imperió premit ac vinclís et carcere frénat. 
Illí indignantés magnó cum murmure montis 
circum claustra fremunt; celsá sedet Æolus arce 
scéptra tenéns, mollitque animós et temperat írás. 
Ní faciat, maria ac terrás cælumque profundum 
quippe ferant rapidí sécum verrantque per aurás. 
Sed pater omnipoténs spéluncís abdidit átrís, 
hoc metuéns, mólemque et montís ínsuper altós 
imposuit, régemque dedit, quí fœdere certó 
et premere et laxás scíret dare jussus habénás. 
Ad quem tum Júnó supplex hís vócibus úsa est: 
‘Æole, namque tibí dívom pater atque hominum réx 
et mulcére dedit flúctús et tollere ventó, 
géns inimíca mihí Tyrrhénum návigat æquor, 
Ílium in Ítaliam portáns victósque Penátís: 
incute vim ventís submersásque obrue puppís, 
aut age díversós et disjice corpora pontó. 
Sunt mihi bis septem præstantí corpore nymphæ, 
quárum quæ fórmá pulcherrima Déiopéa, 
cónubió jungam stabilí propriamque dicábó, 
omnís ut técum meritís pró tálibus annós 
exigat, et pulchrá faciat té próle parentem.' 
Æolus hæc contrá: ‘Tuus, Ó régína, quid optés 
explóráre labor; mihi jussa capessere fás est. 
Tú mihi, quodcumque hoc régní, tú scéptra Jovemque 
conciliás, tú dás epulís accumbere dívom, 
nimbórumque facis tempestátumque potentem.' 
Hæc ubi dicta, cavum conversá cuspide montem 
impulit in latus: ac ventí, velut agmine factó, 
quá data porta, ruunt et terrás turbine perflant. 
Incubuére marí, tótumque á sédibus ímís 
úná Eurusque Notusque ruunt créberque procellís 
Áfricus, et vastós volvunt ad lítora flúctús. 
Ínsequitur clámorque virum strídorque rudentum. 
Éripiunt subitó núbés cælumque diemque 
Teucrórum ex oculís; pontó nox incubat átra. 
Intonuére polí, et crébrís micat ignibus æther, 
præsentemque virís intentant omnia mortem. 
Extempló Ænéæ solvuntur frígore membra: 
ingemit, et duplicís tendéns ad sídera palmás 
tália vóce refert: ‘Ó terque quaterque beátí, 
quís ante óra patrum Trojæ sub mœnibus altís 
contigit oppetere! Ó Danaum fortissime gentis 
Týdídé! Méne Íliacís occumbere campís 
nón potuisse, tuáque animam hanc effundere dextrá, 
sævus ubi Æacidæ téló jacet Hector, ubi ingéns 
Sarpédón, ubi tot Simois correpta sub undís 
scúta virum galeásque et fortia corpora volvit?' 
Tália jactantí strídéns Aquilóne procella 
vélum adversa ferit, flúctúsque ad sídera tollit. 
Franguntur rémí; tum próra ávertit, et undís 
dat latus; ínsequitur cumuló præruptus aquæ móns. 
Hí summó in flúctú pendent; hís unda dehíscéns 
terram inter flúctús aperit; furit æstus harénís. 
Trís Notus abreptás in saxa latentia torquet 
saxa vocant Italí mediís quæ in flúctibus árás 
dorsum immáne marí summó; trís Eurus ab altó 
in brevia et Syrtís urget, miserábile vísú, 
inlíditque vadís atque aggere cingit harénæ. 
Únam, quæ Lyciós fídumque vehébat Orontén, 
ipsius ante oculós ingéns á vertice pontus 
in puppim ferit: excutitur prónusque magister 
volvitur in caput; ast illam ter flúctus ibídem 
torquet agéns circum, et rapidus vorat æquore vortex. 
Adpárent rárí nantés in gurgite vastó, 
arma virum, tabulæque, et Tróia gáza per undás. 
Jam validam Ílionei návem, jam fortis Achátí, 
et quá vectus Abás, et quá grandævus Alétés, 
vícit hiems; laxís laterum compágibus omnés 
accipiunt inimícum imbrem, rímísque fatíscunt. 
Intereá magnó miscérí murmure pontum, 
émissamque hiemem sénsit Neptúnus, et ímís 
stágna refúsa vadís, graviter commótus; et altó 
próspiciéns, summá placidum caput extulit undá. 
Disjectam Ænéæ, tótó videt æquore classem, 
flúctibus oppressós Tróás cælíque ruíná, 
nec latuére dolí frátrem Júnónis et íræ. 
Eurum ad sé Zephyrumque vocat, dehinc tália fátur: 
‘Tantane vós generis tenuit fídúcia vestrí? 
Jam cælum terramque meó sine númine, ventí, 
miscére, et tantás audétis tollere mólés? 
Quós ego sed mótós præstat compónere flúctús. 
Post mihi nón similí pœná commissa luétis. 
Mátúráte fugam, régíque hæc dícite vestró: 
nón illí imperium pelagí sævumque tridentem, 
sed mihi sorte datum. Tenet ille immánia saxa, 
vestrás, Eure, domós; illá sé jactet in aulá 
Æolus, et clausó ventórum carcere régnet.' 
Síc ait, et dictó citius tumida æquora plácat, 
colléctásque fugat núbés, sólemque redúcit. 
Cýmothoé simul et Trítón adníxus acútó 
détrúdunt návís scopuló; levat ipse tridentí; 
et vastás aperit Syrtís, et temperat æquor, 
atque rotís summás levibus perlábitur undás. 
Ac velutí magnó in populó cum sæpe coorta est 
séditió, sævitque animís ignóbile volgus, 
jamque facés et saxa volant furor arma ministrat; 
tum, pietáte gravem ac meritís sí forte virum quem 
cónspexére, silent, arréctísque auribus adstant; 
ille regit dictís animós, et pectora mulcet, 
síc cúnctus pelagí cecidit fragor, æquora postquam 
próspiciéns genitor cælóque invectus apertó 
flectit equós, currúque voláns dat lóra secundó. 
Défessí Æneadæ, quæ proxima lítora, cursú 
contendunt petere, et Libyæ vertuntur ad órás. 
Est in sécessú longó locus: ínsula portum 
efficit objectú laterum, quibus omnis ab altó 
frangitur inque sinús scindit sésé unda reductós. 
Hinc atque hinc vastæ rúpés geminíque minantur 
in cælum scopulí, quórum sub vertice láté 
æquora túta silent; tum silvís scæna coruscís 
désuper horrentíque átrum nemus imminet umbrá. 
Fronte sub adversá scopulís pendentibus antrum, 
intus aquæ dulcés vívóque sedília saxó, 
nymphárum domus: híc fessás nón vincula návís 
úlla tenent, uncó nón alligat ancora morsú. 
Húc septem Ænéás colléctís návibus omní 
ex numeró subit; ac magnó tellúris amóre 
égressí optátá potiuntur Tróes haréná, 
et sale tábentís artús in lítore pónunt. 
Ac prímum silicí scintillam excúdit Achátés, 
succépitque ignem foliís, atque árida circum 
nútrímenta dedit, rapuitque in fómite flammam. 
Tum Cererem corruptam undís Cereáliaque arma 
expediunt fessí rérum, frúgésque receptás 
et torrére parant flammís et frangere saxó. 
Ænéás scopulum intereá cónscendit, et omnem 
próspectum láté pelagó petit, Anthea sí quem 
jactátum ventó videat Phrygiásque birémís, 
aut Capyn, aut celsís in puppibus arma Caící. 
Návem in cónspectú núllam, trís lítore cervós 
próspicit errantís; hós tóta armenta sequuntur 
á tergó, et longum per vallís páscitur agmen. 
Cónstitit híc, arcumque manú celerísque sagittás 
corripuit, fídus quæ téla gerébat Achátés; 
ductórésque ipsós prímum, capita alta ferentís 
cornibus arboreís, sternit, tum volgus, et omnem 
miscet agéns télís nemora inter frondea turbam; 
nec prius absistit, quam septem ingentia victor 
corpora fundat humí, et numerum cum návibus æquet. 
Hinc portum petit, et sociós partítur in omnís. 
Uína bonus quæ deinde cadís onerárat Acestés 
lítore Trínacrió dederatque abeuntibus hérós, 
dívidit, et dictís mærentia pectora mulcet: 
‘Ó socií neque enim ignárí sumus ante malórum 
Ó passí gravióra, dabit deus hís quoque fínem. 
Vós et Scyllæam rabiem penitusque sonantís 
accéstis scopulós, vós et Cýclópea saxa 
expertí: revocáte animós, mæstumque timórem 
mittite: forsan et hæc ólim meminisse juvábit. 
Per variós cásús, per tot discrímina rérum 
tendimus in Latium; sédés ubi fáta quiétás 
ostendunt; illíc fás régna resurgere Trojæ. 
Dúráte, et vósmet rébus serváte secundís.' 
Tália vóce refert, cúrísque ingentibus æger 
spem voltú simulat, premit altum corde dolórem. 
Illí sé prædæ accingunt, dapibusque futúrís; 
tergora déripiunt costís et víscera núdant; 
pars in frusta secant veribusque trementia fígunt; 
lítore aéna locant alií, flammásque ministrant. 
Tum víctú revocant vírés, fúsíque per herbam 
implentur veteris Bacchí pinguisque ferínæ. 
Postquam exémpta famés epulís ménsæque remótæ, 
ámissós longó sociós sermóne requírunt, 
spemque metumque inter dubií, seu vívere crédant, 
síve extréma patí nec jam exaudíre vocátós. 
Præcipué pius Ænéás nunc ácris Orontí, 
nunc Amycí cásum gemit et crúdélia sécum 
fáta Lycí, fortemque Gyán, fortemque Cloanthum. 
Et jam fínís erat, cum Juppiter æthere summó 
déspiciéns mare vélivolum terrásque jacentís 
lítoraque et látós populós, síc vertice cælí 
cónstitit, et Libyæ défíxit lúmina régnís. 
Atque illum tálís jactantem pectore cúrás 
trístior et lacrimís oculós suffúsa nitentís 
adloquitur Venus: ‘Ó quí rés hominumque deumque 
æternís regis imperiís, et fulmine terrés, 
quid meus Ænéás in té committere tantum, 
quid Tróés potuére, quibus, tot fúnera passís, 
cúnctus ob Ítaliam terrárum clauditur orbis? 
Certé hinc Rómánós ólim, volventibus annís, 
hinc fore ductórés, revocátó á sanguine Teucrí, 
quí mare, quí terrás omní dicióne tenérent, 
pollicitus, quæ té, genitor, sententia vertit? 
Hóc equidem occásum Trojæ trístísque ruínás 
sólábar, fátís contrária fáta rependéns; 
nunc eadem fortúna virós tot cásibus áctós 
ínsequitur. Quem dás fínem, réx magne, labórum? 
Anténor potuit, mediís élápsus Achívís, 
Illyricós penetráre sinús, atque intima tútus 
régna Liburnórum, et fontem superáre Timáví, 
unde per óra novem vastó cum murmure montis 
it mare próruptum et pelagó premit arva sonantí. 
Híc tamen ille urbem Pataví sédésque locávit 
Teucrórum, et gentí nómen dedit, armaque fíxit 
Trojá; nunc placidá compostus páce quiéscit: 
nós, tua prógeniés, cælí quibus adnuis arcem, 
návibus (ínfandum!) ámissís, únius ob íram 
pródimur atque Italís longé disjungimur órís. 
Hic pietátis honós? Síc nós in scéptra repónis?' 
Ollí subrídéns hominum sator atque deórum, 
voltú, quó cælum tempestátésque serénat, 
óscula líbávit nátæ, dehinc tália fátur: 
‘Parce metú, Cytheréa: manent immóta tuórum 
fáta tibi; cernés urbem et prómissa Lavíní 
mœnia, sublímemque ferés ad sídera cælí 
magnanimum Ænéán; neque mé sententia vertit. 
Hic tibi (fábor enim, quandó hæc té cúra remordet, 
longius et volvéns fátórum arcána movébó) 
bellum ingéns geret Ítaliá, populósque ferócés 
contundet, mórésque virís et mœnia pónet, 
tertia dum Latió régnantem víderit æstás, 
ternaque tránsierint Rutulís híberna subáctís. 
At puer Ascanius, cui nunc cognómen Iúló 
additur, Ílus erat, dum rés stetit Ília régnó, 
trígintá magnós volvendís ménsibus orbís 
imperió explébit, régnumque ab séde Lavíní 
tránsferet, et longam multá ví múniet Albam. 
Híc jam ter centum tótós régnábitur annós 
gente sub Hectoreá, dónec régína sacerdos, 
Márte gravis, geminam partú dabit Ília prólem. 
Inde lupæ fulvó nútrícis tegmine lætus 
Rómulus excipiet gentem, et Mávortia condet 
mœnia, Rómánósque suó dé nómine dícet. 
Hís ego nec métás rérum nec tempora pónó; 
imperium sine fíne dedí. Quín aspera Júnó, 
quæ mare nunc terrásque metú cælumque fatígat, 
cónsilia in melius referet, mécumque fovébit 
Rómánós rérum dominós gentemque togátam: 
síc placitum. Veniet lustrís lábentibus ætás, 
cum domus Assarací Phthíam clárásque Mycénás 
servitió premet, ac victís dominábitur Argís. 
Náscétur pulchrá Trojánus orígine Cæsar, 
imperium óceanó, fámam quí terminet astrís, 
Július, á magnó démissum nómen Iúló. 
Hunc tú ólim cæló, spoliís Orientis onustum, 
accipiés sécúra; vocábitur hic quoque vótís. 
Aspera tum positís mítéscent sæcula bellís; 
cána Fidés, et Vesta, Remó cum frátre Quirínus, 
júra dabunt; díræ ferró et compágibus artís 
claudentur Bellí portæ; Furor impius intus, 
sæva sedéns super arma, et centum vínctus aénís 
post tergum nódís, fremet horridus óre cruentó.' 
Hæc ait, et Maiá genitum démittit ab altó, 
ut terræ, utque novæ pateant Kartháginis arcés 
hospitió Teucrís, né fátí nescia Dídó 
fínibus arcéret: volat ille per áera magnum 
rémigió álárum, ac Libyæ citus adstitit órís. 
Et jam jussa facit, pónuntque ferócia Pœní 
corda volente deó; in prímís régína quiétum 
accipit in Teucrós animum mentemque benignam. 
At pius Ænéás, per noctem plúrima volvéns, 
ut prímum lúx alma data est, exíre locósque 
explóráre novós, quás ventó accesserit órás, 
quí teneant, nam inculta videt, hominésne feræne, 
quærere cónstituit, sociísque exácta referre 
Classem in convexó nemorum sub rúpe caváta 
arboribus clausam circum atque horrentibus umbrís 
occulit; ipse únó graditur comitátus Acháté, 
bína manú látó crispáns hastília ferró. 
cui máter mediá sésé tulit obvia silva, 
virginis ós habitumque geréns, et virginis arma 
Spartánæ, vel quális equós Thréissa fatígat 
Harpalycé, volucremque fugá prævertitur Hebrum. 
Namque umerís dé móre habilem suspenderat arcum 
vénátríx, dederatque comam diffundere ventís, 
núda genú, nódóque sinús collécta fluentís. 
Ac prior, ‘Heus' inquit ‘iuvenés, mónstráte meárum 
vídistis sí quam híc errantem forte sorórum, 
succínctam pharetrá et maculósæ tegmine lyncis, 
aut spúmantis aprí cursum clámóre prementem.' 
Síc Venus; et Veneris contrá síc fílius orsus: 
‘Núlla tuárum audíta mihí neque vísa sorórum 
Ó quam té memorem, virgó? Namque haud tibi voltus 
mortális, nec vóx hominem sonat: Ó, dea certé 
an Phœbí soror? an nymphárum sanguinis úna? 
sís félíx, nostrumque levés, quæcumque, labórem, 
et, quó sub cæló tandem, quibus orbis in órís 
jactémur, doceás. Ignárí hominumque locórumque 
errámus, ventó húc vastís et flúctibus áctí: 
multa tibi ante árás nostrá cadet hostia dextrá.' 
Tum Venus: ‘Haud equidem tálí mé dignor honóre; 
virginibus Tyriís mós est gestáre pharetram, 
purpureóque alté súrás vincíre cothurnó. 
Púnica régna vidés, Tyriós et Agénoris urbem; 
sed fínés Libycí, genus intractábile belló. 
Imperium Dídó Tyriá regit urbe profecta, 
germánum fugiéns. Longa est injúria, longæ 
ambágés; sed summa sequar fastígia rérum. 
‘huic conjúnx Sýchæus erat, dítissimus agrí 
Phœnícum, et magnó miseræ díléctus amóre, 
cui pater intáctam dederat, prímísque jugárat 
óminibus. Sed régna Tyrí germánus habébat 
Pygmalión, sceleré ante aliós immánior omnís. 
Quós inter medius vénit furor. Ille Sychæum 
impius ante árás, atque aurí cæcus amóre, 
clam ferró incautum superat, sécúrus amórum 
germánæ; factumque diú célávit, et ægram, 
multa malus simuláns, váná spé lúsit amantem. 
Ipsa sed in somnís inhumátí vénit imágó 
conjugis, óra modís attolléns pallida mírís, 
crúdélés árás trájectaque pectora ferró 
núdávit, cæcumque domús scelus omne retéxit. 
Tum celeráre fugam patriáque excédere suádet, 
auxiliumque viæ veterés tellúre reclúdit 
thésaurós, ignótum argentí pondus et aurí. 
Hís commóta fugam Dídó sociósque parábat: 
conveniunt, quibus aut odium crúdéle tyranní 
aut metus ácer erat; návís, quæ forte parátæ, 
corripiunt, onerantque auró: portantur avárí 
Pygmaliónis opés pelagó; dux fémina factí. 
Dévénére locós, ubi nunc ingentia cernis 
mœnia surgentemque novæ Kartháginis arcem, 
mercátíque solum, factí dé nómine Byrsam, 
taurínó quantum possent circumdare tergó. 
Sed vós quí tandem, quibus aut vénistis ab órís, 
quóve tenétis iter? ‘Quærentí tálibus ille 
suspíráns, ímóque trahéns á pectore vócem: 
‘Ó dea, sí prímá repeténs ab orígine pergam, 
et vacet annálís nostrórum audíre labórum, 
ante diem clausó compónat Vesper Olympó. 
Nós Trojá antíquá, sí vestrás forte per aurís 
Trojæ nómen iit, díversa per æquora vectós 
forte suá Libycís tempestás adpulit órís. 
Sum pius Ænéás, raptós quí ex hoste Penátés 
classe vehó mécum, fámá super æthera nótus. 
Ítaliam quæró patriam et genus ab Jove summó. 
Bis dénís Phrygium cónscendí návibus æquor, 
mátre deá mónstrante viam, data fáta secútus; 
vix septem convolsæ undís Euróque supersunt. 
Ipse ignótus, egéns, Libyæ déserta peragró, 
Európá atque Asiá pulsus.' Nec plúra querentem 
passa Venus medió síc interfáta dolóre est: 
‘Quisquis es, haud, crédó, invísus cælestibus aurás 
vítálís carpis, Tyriam quí advéneris urbem. 
Perge modo, atque hinc té régínæ ad límina perfer, 
Namque tibí reducés sociós classemque relátam 
núntió, et in tútum versís aquilónibus áctam, 
ní frústrá augurium vání docuére parentés. 
Aspice bis sénós lætantís agmine cycnós, 
ætheriá quós lápsa plagá Jovis áles apertó 
turbábat cæló; nunc terrás órdine longó 
aut capere, aut captás jam déspectáre videntur: 
ut reducés illí lúdunt strídentibus álís, 
et cœtú cínxére polum, cantúsque dedére, 
haud aliter puppésque tuæ púbésque tuórum 
aut portum tenet aut plénó subit óstia véló. 
Perge modo, et, quá té dúcit via, dírige gressum.' 
Díxit, et áverténs roseá cervíce refulsit, 
ambrosiæque comæ dívínum vertice odórem 
spírávére, pedés vestis déflúxit ad ímós, 
et véra incessú patuit dea. Ille ubi mátrem 
adgnóvit, tálí fugientem est vóce secútus: 
‘Quid nátum totiéns, crúdélis tú quoque, falsís 
lúdis imáginibus? Cúr dextræ jungere dextram 
nón datur, ac vérás audíre et reddere vócés?' 
Tálibus incúsat, gressumque ad mœnia tendit: 
at Venus obscúró gradientís áere sæpsit, 
et multó nebulæ circum dea fúdit amictú, 
cernere né quis eós, neu quis contingere posset, 
mólíríve moram, aut veniendí poscere causás. 
Ipsa Paphum sublímis abit, sédésque revísit 
læta suás, ubi templum illí, centumque Sabæó 
túre calent áræ, sertísque recentibus hálant. 
Corripuére viam intereá, quá sémita mónstrat. 
Jamque ascendébant collem, quí plúrimus urbí 
imminet, adversásque adspectat désuper arcés. 
Mírátur mólem Ænéás, mágália quondam, 
mírátur portás strepitumque et stráta viárum. 
Ínstant árdentés Tyrií pars dúcere múrós, 
mólíríque arcem et manibus subvolvere saxa, 
pars optáre locum téctó et conclúdere sulcó. 
[Júra magistrátúsque legunt sánctumque senátum;] 
híc portús alií effodiunt; híc alta theátrís 
fundámenta locant alií, immánísque columnás 
rúpibus excídunt, scænís decora alta futúrís. 
Quális apés æstáte nová per flórea rúra 
exercet sub sóle labor, cum gentis adultós 
édúcunt fétús, aut cum liquentia mella 
stípant et dulcí distendunt nectare cellás, 
aut onera accipiunt venientum, aut agmine factó 
ignávom fúcós pecus á præsépibus arcent: 
fervet opus, redolentque thymó frágrantia mella. 
‘Ó fortúnátí, quórum jam mœnia surgunt!' 
Ænéás ait, et fastígia suspicit urbis. 
Ínfert sé sæptus nebulá, mírábile dictú, 
per mediós, miscetque virís, neque cernitur úllí. 
Lúcus in urbe fuit mediá, lætissimus umbrá, 
quó prímum jactátí undís et turbine Pœní 
effódére locó signum, quod régia Júnó 
mónstrárat, caput ácris equí; síc nam fore belló 
égregiam et facilem víctú per sæcula gentem. 
Híc templum Júnóní ingéns Sídónia Dídó 
condébat, dónís opulentum et númine dívæ, 
ærea cui gradibus surgébant límina, nexæque 
ære trabés, foribus cardó strídébat aénís. 
Hóc prímum in lúcó nova rés obláta timórem 
léniit, híc prímum Ænéás spéráre salútem 
ausus, et adflíctís melius cónfídere rébus. 
Namque sub ingentí lústrat dum singula templó, 
régínam opperiéns, dum, quæ fortúna sit urbí, 
artificumque manús inter sé operumque labórem 
mírátur, videt Íliacás ex órdine pugnás, 
bellaque jam fámá tótum volgáta per orbem, 
Atrídás, Priamumque, et sævum ambóbus Achillem. 
Cónstitit, et lacrimáns, ‘Quis jam locus' inquit ‘Acháté, 
quæ regió in terrís nostrí nón pléna labóris? 
Én Priamus! Sunt híc etiam sua præmia laudí; 
sunt lacrimæ rérum et mentem mortália tangunt. 
Solve metús; feret hæc aliquam tibi fáma salútem.' 
Síc ait, atque animum pictúrá páscit inání, 
multa geméns, largóque úmectat flúmine voltum. 
Namque vidébat, utí bellantés Pergama circum 
hác fugerent Grájí, premeret Trojána juventús, 
hác Phryges, ínstáret currú cristátus Achillés. 
Nec procul hinc Rhésí niveís tentória vélís 
adgnóscit lacrimáns, prímó quæ pródita somnó 
Týdídés multá vastábat cæde cruentus, 
árdentísque ávertit equós in castra, prius quam 
pábula gustássent Trojæ Xanthumque bibissent. 
Parte aliá fugiéns ámissís Tróilus armís, 
ínfélíx puer atque impár congressus Achillí, 
fertur equís, currúque hæret resupínus inání, 
lóra tenéns tamen; huic cervíxque comæque trahuntur 
per terram, et versá pulvis inscríbitur hastá. 
Intereá ad templum nón æquæ Palladis íbant 
crínibus Íliadés passís peplumque ferébant, 
suppliciter trístés et túnsæ pectora palmís; 
díva soló fíxós oculós áversa tenébat. 
Ter circum Íliacós raptáverat Hectora múrós, 
exanimumque auró corpus véndébat Achillés. 
Tum véró ingentem gemitum dat pectore ab ímó, 
ut spolia, ut currús, utque ipsum corpus amící, 
tendentemque manús Priamum cónspexit inermís. 
Sé quoque príncipibus permixtum adgnóvit Achívís, 
Éóásque aciés et nigrí Memnonis arma. 
Dúcit Amázonidum lúnátís agmina peltís 
Penthesiléa furéns, mediísque in mílibus árdet, 
aurea subnecténs exsertæ cingula mammæ, 
bellátríx, audetque virís concurrere virgó. 
Hæc dum Dardanió Ænéæ míranda videntur, 
dum stupet, obtútúque hæret défíxus in únó, 
régína ad templum, fórmá pulcherrima Dídó, 
incessit magná juvenum stípante catervá. 
Quális in Eurótæ rípís aut per juga Cynthí 
exercet Díána chorós, quam mílle secútæ 
hinc atque hinc glomerantur oréades; illa pharétram 
fert umeró, gradiénsque deás superéminet omnís: 
Látónæ tacitum pertemptant gaudia pectus: 
tális erat Dídó, tálem sé læta ferébat 
per mediós, ínstáns operí régnísque futúrís. 
Tum foribus dívæ, mediá testúdine templí, 
sæpta armís, solióque alté subníxa resédit. 
Júra dabat légésque virís, operumque labórem 
partibus æquábat jústís, aut sorte trahébat: 
cum subitó Ænéás concursú accédere magnó 
Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum, 
Teucrórumque aliós, áter quós æquore turbó 
dispulerat penitusque aliás ávéxerat órás. 
Obstipuit simul ipse simul perculsus Achátés 
lætitiáque metúque; avidí conjungere dextrás 
árdébant; sed rés animós incognita turbat. 
Dissimulant, et núbe cavá speculantur amictí, 
quæ fortúna virís, classem quó lítore linquant, 
quid veniant; cúnctís nam léctí návibus íbant, 
órantés veniam, et templum clámóre petébant. 
Postquam intrógressí et córam data cópia fandí, 
maximus Ílioneus placidó síc pectore cœpit: 
‘Ó Régína, novam cui condere Juppiter urbem 
jústitiáque dedit gentís frénáre superbás, 
Tróés té miserí, ventís maria omnia vectí, 
órámus, prohibé ínfandós á návibus ignís, 
parce pió generí, et propius rés aspice nostrás. 
Nón nós aut ferró Libycós populáre Penátís 
vénimus, aut raptás ad lítora vertere prædas; 
nón ea vís animó, nec tanta superbia victís. 
Est locus, Hesperiam Gráí cognómine dícunt, 
terra antíqua, poténs armís atque úbere glæbæ; 
Œnótrí coluére virí; nunc fáma minórés 
Ítaliam díxisse ducis dé nómine gentem. 
Híc cursus fuit: 
cum subitó adsurgéns flúctú nimbósus Oríón 
in vada cæca tulit, penitusque procácibus austrís 
perque undás, superante saló, perque invia saxa 
dispulit; húc paucí vestrís adnávimus órís. 
Quod genus hoc hominum? Quæve hunc tam barbara mórem 
permittit patria? Hospitió prohibémur harénæ; 
bella cient, prímáque vetant cónsistere terrá. 
Sí genus húmánum et mortália temnitis arma 
at spéráte deós memorés fandí atque nefandí. 
‘Réx erat Ænéás nóbís, quó jústior alter, 
nec pietáte fuit, nec belló major et armís. 
Quem sí fáta virum servant, sí véscitur aurá 
ætheriá, neque adhúc crúdélibus occubat umbrís, 
nón metus; offició nec té certásse priórem 
pœniteat. Sunt et Siculís regiónibus urbés 
armaque, Trojánóque á sanguine clárus Acestés. 
Quassátam ventís liceat subdúcere classem, 
et silvís aptáre trabés et stringere rémós: 
sí datur Ítaliam, sociís et rége receptó, 
tendere, ut Ítaliam lætí Latiumque petámus; 
sín absúmpta salús, et té, pater optime Teucrum, 
pontus habet Libyæ, nec spés jam restat Iúlí, 
at freta Sícaniæ saltem sédésque parátás, 
unde húc advectí, régemque petámus Acestén.' 
Tálibus Ílioneus; cúnctí simul óre fremébant 
Dardanidæ. 
Tum breviter Dídó, voltum démissa, profátur: 
‘Solvite corde metum, Teucrí, séclúdite cúrás. 
Rés dúra et régní novitás mé tália cógunt 
mólírí, et láté fínís cústóde tuérí. 
Quis genus Æneadum, quis Trojæ nesciat urbem, 
virtútésque virósque, aut tantí incendia bellí? 
Nón obtúsa adeó gestámus pectora Pœní, 
nec tam áversus equós Tyriá Sól jungit ab urbe. 
Seu vós Hesperiam magnam Sáturniaque arva, 
síve Erycis fínís régemque optátis Acestén, 
auxilió tútós dímittam, opibusque juvábó. 
Voltis et hís mécum pariter cónsídere régnís; 
urbem quam statuó vestra est, subdúcite návís; 
Trós Tyriusque mihí núlló discrímine agétur. 
Atque utinam réx ipse Notó compulsus eódem 
adforet Ænéás! Equidem per lítora certós 
dímittam et Libyæ lústráre extréma jubébó, 
sí quibus éjectus silvís aut urbibus errat.' 
Hís animum arréctí dictís et fortis Achátés 
et pater Ænéás jamdúdum érumpere núbem 
árdébant. Prior Ænéán compellat Achátés: 
‘Náte deá, quæ nunc animó sententia surgit? 
omnia túta vidés, classem sociósque receptós. 
Únus abest, medió in flúctú quem vídimus ipsí 
submersum; dictís respondent cétera mátris.' 
Vix ea fátus erat, cum circumfúsa repente 
scindit sé núbés et in æthera púrgat apertum. 
Restitit Ænéás cláráque in lúce refulsit, 
ós umerósque deó similis; namque ipsa decóram 
cæsariem nátó genetríx lúmenque juventæ 
purpureum et lætós oculís adflárat honórés: 
quále manús addunt eborí decus, aut ubi flávó 
argentum Pariusve lapis circumdatur auró. 
Tum síc régínam adloquitur, cúnctísque repente 
impróvísus ait: ‘Córam, quem quæritis, adsum, 
Tróius Ænéás, Libycís éreptus ab undís. 
Ó sóla ínfandós Trojæ miseráta labórés, 
quæ nós, réliquiás Danaum, terræque marisque 
omnibus exhaustós jam cásibus, omnium egénós, 
urbe, domó, sociás, grátés persolvere dignás 
nón opis est nostræ, Dídó, nec quicquid ubíque est 
gentis Dardaniæ, magnum quæ sparsa per orbem. 
Dí tibi, sí qua piós respectant númina, sí quid 
usquam jústitia est et méns sibi cónscia réctí, 
præmia digna ferant. Quæ té tam læta tulérunt 
sæcula? Quí tantí tálem genuére parentés? 
In freta dum fluvií current, dum montibus umbræ 
lústrábunt convexa, polus dum sídera páscet, 
semper honós nómenque tuum laudésque manébunt, 
quæ mé cumque vocant terræ.' Síc fátus, amícum 
Ílionéa petit dextrá, læváque Serestum, 
post aliós, fortemque Gyán fortemque Cloanthum. 
Obstipuit prímó aspectú Sídónia Dídó, 
cású deinde virí tantó, et síc óre locúta est: 
‘Quis té, náte deá, per tanta perícula cásus 
ínsequitur? Quæ vís immánibus applicat órís? 
Túne ille Ænéás, quem Dardanió Anchísaé 
alma Venus Phrygií genuit Simœntis ad undam? 
Atque equidem Teucrum meminí Sídóna veníre 
fínibus expulsum patriís, nova régna petentem 
auxilió Bélí; genitor tum Bélus opímam 
vastábat Cyprum, et victor dicióne tenébat. 
Tempore jam ex illó cásus mihi cognitus urbis 
Trojánæ nómenque tuum régésque Pelasgí. 
Ipse hostis Teucrós ínsigní laude ferébat, 
séque ortum antíquá Teucrórum ab stirpe volébat. 
Quáré agite, Ó téctís, juvenés, succédite nostrís. 
Mé quoque per multós similis fortúna labórés 
jactátam hác démum voluit cónsistere terrá. 
Nón ignára malí, miserís succurrere discó.' 
Síc memorat; simul Ænéán in régia dúcit 
técta, simul dívom templís indícit honórem. 
Nec minus intereá sociís ad lítora mittit 
vígintí taurós, magnórum horrentia centum 
terga suum, pinguís centum cum mátribus agnós, 
múnera lætitiamque dií. 
At domus interior régálí splendida luxú 
ínstruitur, mediísque parant convívia téctís: 
arte labórátæ vestés ostróque superbó, 
ingéns argentum ménsís, cælátaque in auró 
fortia facta patrum, seriés longissima rérum 
per tot ducta virós antíquá ab orígine gentis. 
Ænéás (neque enim patrius cónsistere mentem 
passus amor) rapidum ad návís præmittit Achátén, 
Ascanió ferat hæc, ipsumque ad mœnia dúcat; 
omnis in Ascanió cárí stat cúra parentis. 
Múnera prætereá, Íliacís érepta ruínís, 
ferre jubet, pallam signís auróque rigentem, 
et circumtextum croceó vélámen acanthó, 
órnátús Argívæ Helenæ, quós illa Mycénis, 
Pergama cum peteret inconcessósque hymenæós, 
extulerat, mátris Lédæ mírábile dónum: 
prætereá scéptrum, Ílioné quod gesserat ólim, 
maxima nátárum Priamí, colloque moníle 
bácátum, et duplicem gemmís auróque corónam. 
Hæc celeráns ita ad návís tendébat Achátés. 
At Cytheréa novás artés, nova pectore versat 
Cónsilia, ut faciem mútátus et óra Cupídó 
pró dulcí Ascanió veniat, dónísque furentem 
incendat régínam, atque ossibus implicet ignem; 
quippe domum timet ambiguam Tyriósque bilinguís; 
úrit atróx Júnó, et sub noctem cúra recursat. 
Ergó hís áligerum dictís adfátur Amórem: 
‘Náte, meæ vírés, mea magna potentia sólus, 
náte, patris summí quí téla Typhóia temnis, 
ad té cónfugió et supplex tua númina poscó. 
Fráter ut Ænéás pelagó tuus omnia circum 
lítora jactétur odiís Júnónis iníquæ, 
nóta tibi, et nostró doluistí sæpe dolóre. 
Hunc Phœnissa tenet Dídó blandísque morátur 
vócibus; et vereor, quó sé Júnónia vertant 
hospitia; haud tantó cessábit cardine rérum. 
Quócircá capere ante dolís et cingere flammá 
régínam meditor, né quó sé númine mútet, 
sed magnó Ænéæ mécum teneátur amóre. 
Quá facere id possís, nostram nunc accipe mentem. 
Régius accítú cárí genitóris ad urbem 
Sídoniam puer íre parat, mea maxima cúra, 
dóna feréns, pelagó et flammís restantia Trojæ: 
hunc ego sópítum somnó super alta Cythéra 
aut super Ídalium sacrátá séde recondam, 
né qua scíre dolós mediusve occurrere possit. 
Tú faciem illíus noctem nón amplius únam 
falle doló, et nótós puerí puer indue voltús, 
ut, cum té gremió accipiet lætissima Dídó 
régálís inter ménsás laticemque Lyæum, 
cum dabit amplexús atque óscula dulcia fíget, 
occultum ínspírés ignem fallásque venénó.' 
Páret Amor dictís cáræ genetrícis, et álás 
exuit, et gressú gaudéns incédit Iúlí. 
At Venus Ascanió placidam per membra quiétem 
inrigat, et fótum gremió dea tollit in altós 
Ídaliæ lúcós, ubi mollis amáracus illum 
flóribus et dulcí adspíráns complectitur umbrá. 
Jamque íbat dictó páréns et dóna Cupídó 
régia portábat Tyriís, duce lætus Acháté. 
Cum venit, aulæís jam sé régína superbís 
aureá composuit spondá mediamque locávit. 
Jam pater Ænéás et jam Trojána juventús 
conveniunt, strátóque super discumbitur ostró. 
Dant famulí manibus lymphás, Cereremque canistrís 
expediunt, tónsísque ferunt mantélia víllís. 
Quínquágintá intus famulæ, quibus órdine longam 
cúra penum struere, et flammís adolére Penátís; 
centum aliæ totidemque parés ætáte ministrí, 
quí dapibus ménsás onerent et pócula pónant. 
Nec nón et Tyrií per límina læta frequentés 
convénére, torís jussí discumbere pictís. 
Mírantur dóna Ænéæ, mírantur Iúlum 
flagrantísque deí voltús simulátaque verba, 
[pallamque et pictum croceó vélámen acanthó.] 
Præcipué ínfélíx, pestí dévóta futúræ, 
explérí mentem nequit árdéscitque tuendó 
Phœnissá, et pariter pueró dónísque movétur. 
Ille ubi complexú Ænéæ colloque pependit 
et magnum falsí implévit genitóris amórem, 
régínam petit hæc oculís, hæc pectore tótó 
hæret et interdum gremió fovet, ínscia Dídó, 
ínsídat quantus miseræ deus; at memor ille 
mátris Acídaliæ paulátim abolére Sychæum 
incipit, et vívó temptat prævertere amóre 
jam prídem residés animós désuétaque corda. 
Postquam príma quiés epulís, ménsæque remótæ, 
crátéras magnós statuunt et vína corónant. 
Fit strepitus téctís, vócemque per ampla volútant 
átria; dépendent lychní laqueáribus aureís 
incénsí, et noctem flammís fúnália vincunt. 
Híc régína gravem gemmís auróque poposcit 
implévitque meró pateram, quam Bélus et omnés 
á Béló solití; tum facta silentia téctís: 
‘Juppiter, hospitibus nam té dare júra loquuntur, 
hunc lætum Tyriísque diem Trojáque profectís 
esse velís, nostrósque hujus meminisse minórés. 
Adsit lætitiæ Bacchus dator, et bona Júnó; 
et vós, Ó, cœtum, Tyrií, celebráte faventés.' 
Díxit, et in ménsam laticum líbávit honórem, 
prímaque, líbátó, summó tenus attigit óre, 
tum Bitiæ dedit increpitáns; ille impiger hausit 
spúmantem pateram, et plénó sé próluit auró 
post alií procerés. Cithará crínítus Iópás 
personat aurátá, docuit quem maximus Atlás. 
Hic canit errantem lúnam sólisque labórés; 
unde hominum genus et pecudés; unde imber et ignés; 
Arctúrum pluviásque Hyadas geminósque Triónés; 
quid tantum Óceanó properent sé tinguere sólés 
híberní, vel quæ tardís mora noctibus obstet. 
Ingeminant plausú Tyrií, Tróésque sequuntur. 
Nec nón et varió noctem sermóne trahébat 
ínfélíx Dídó, longumque bibébat amórem, 
multa super Priamó rogitáns, super Hectore multa; 
nunc quibus Auróræ vénisset fílius armís, 
nunc quálés Diomédis equí, nunc quantus Achillés. 
‘Immó age, et á prímá díc, hospes, orígine nóbís 
ínsidiás,' inquit, ‘Danaum, cásúsque tuórum, 
errórésque tuós; nam té jam septima portat 
omnibus errantem terrís et flúctibus æstás.'

Égressus

—